Văn chương là chiếc cầu nối những con người với nhau, làm cho cuộc sống nhân loại thêm tươi đẹp. Cũng chính văn chương góp phần gắn kết tình cảm, ươm mầm nhân duyên giữa những bậc quân tử - giai nhân trong xã hội xưa nay. Chuyện tình giữa Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ là một dẫn chứng cụ thể, sinh động.
1. Câu chuyện tình nàng bán chiếu.
Chuyện kể rằng một ngày kia Nguyễn Trãi có việc phải đi ngang qua phủ Tây Hồ, cảnh hoàng hôn buông xuống bên bờ hồ, chàng thư sinh đứng tuổi ngạc nhiên khi nhìn thấy một người con gái bán chiếu nhưng nhan sắc tuyệt trần. Nàng xinh đẹp, tươi mát tựa cành đào ướt đẫm sương mai. Khuôn mặt mời gọi với đôi bờ mi vuốt dài, đôi má hồng biết bao tươi thắm. Cặp mắt của nàng đen nháy và long lanh tựa như mặt hồ bừng lên trong ráng lửa chiều hoàng hôn... Nhan sắc của nàng làm Nguyễn Trãi đắm say sau cái nhìn đầu tiên. Cảm xúc trước vẻ đẹp dịu hiền, thục nữ, ông liền đọc bốn câu thơ hỏi thăm:
Ả ở đâu ta bán chiếu con?
Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn?
Xuân thu phỏng độ chừng bao tuổi?
Ðã có chồng chưa, được mấy con?
Cô gái bán chiếu ấy là Nguyễn Thị Lộ, vốn xuất thân là con nhà gia thế tại làng Hải Hồ (tỉnh Thái Bình). Từ nhỏ bà đã được cha mẹ cho học các sách kinh thư, y dược rồi truyền cho nghề dệt chiếu và bốc thuốc. Cha mất sớm, bà phải tần tảo nuôi dạy các em bằng việc dệt chiếu và đem đi bán. Có biệt tài thơ phú, nàng đáp lại ngay:
Tôi ở Tây Hồ bán chiếu gon,
Cớ chi ông hỏi hết hay còn?
Xuân thu tuổi mới trăng tròn lẻ,
Chồng còn chưa có, hỏi chi con!
Tài năng văn chương cộng với sự tươi trẻ, nhựa sống tràn trề nơi người con gái vừa tròn đôi mươi làm bừng tỉnh sức xuân nơi Nguyễn Trãi lúc này đã trạc tứ tuần. Sau lần gặp gỡ ấy, họ kết duyên vợ chồng rồi cùng vào Thanh Hoá tham gia khởi nghĩa Lam Sơn. Nàng luôn sát cánh và là trợ thủ đắc lực của chồng trong mọi công việc. Những lúc thư nhàn, hai người lại ngắm cảnh, xướng họa, làm thơ đợi ngày đất nước sạch bóng giặc Ngô xâm lược.
2. Vụ kỳ án oan khốc nhất trong lịch sử Việt Nam.
Khởi nghĩa Lam Sơn thành công, đất nước thanh bình, tưởng chừng cuộc sống thái bình thịnh trị sẽ êm đềm trôi đi nhưng một tai hoạ lớn lại chuẩn bị sắp xảy ra trên gia đình vị công thần họ Nguyễn. Ngày 27/7/1442, vua Lê Thái Tông đi tuần có ghé qua Lệ Chi Viên (Bắc Ninh), Nguyễn Thị Lộ theo hầu và đêm đó vua băng hà. Triều đình đã quy cho Nguyễn Thị Lộ tội giết Vua. Nguyễn Trãi và gia đình bị án tru di tam tộc. Án đã tuyên, tội nhân đã bị xử, song những nghi vấn đọng lại vẫn làm đau đầu không biết bao nhiêu người nhất là những người yêu mến Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ.
Lê Thái Tông chừng 20 tuổi, đang trong độ sung sức nhất tại sao chết bất đắc kỳ tử? Sách Việt sử giai thoại cho rằng: “Sau nhiều ngày tuần du mệt nhọc, Vua lại thức suốt đêm với một người phụ nữ bên bờ sông, nếu sốt rét không giết chết Vua, ắt cũng chẳng thiếu nguyên nhân đủ để giết Vua”. Nhiều nhà nghiên cứu lại cho rằng sương gió không phải là thủ phạm quật ngã người thanh niên đang độ trai trẻ khỏe mạnh như Nguyên Long, nghĩa là vị Vua thứ hai của triều Lê đã bị sát hại
Ai đã ra tay giết chết Lê Thái Tông và kẻ ấy ra tay như thế nào? Chính sử kết tội Nguyễn Thị Lộ nhưng không chỉ ra được vua bị giết như thế nào. Lẽ nào Thị Lộ giết vua để hại chết cả gia đình họ tộc của nàng và Nguyễn Trãi chồng nàng? Dân gian còn thêu dệt câu chuyện huyền hoặc Thị Lộ chính là rắn hôm trước bị Nguyễn Trãi giết oan trong một lần dọn vườn nay trở lại báo oán để đổ tội lên đầu nàng. Giở lại trang sử đầu triều Hậu Lê, người ta thấy một khung cảnh bất ổn. Lối hành xử “lấy đại nghĩa để thắng hung tàn” của Nguyễn Trãi không còn được lòng những người từng một thời vào sinh ra tử. Ông bị nhiều người ghen ghét, nhất là bà phi Nguyễn Thị Anh, mẹ Thái tử Bang Cơ do ông đã từng cứu bà Ngô Thị Ngọc Dao mẹ vua Thánh Tông sau này. Nghi án giết vua hiện nay được nhiều nhà nghiên cứu đặt nặng về phía bà phi Nguyễn Thị Anh, họ cho rằng bà đã giết chồng để lấy ngôi cho con trai và diệt trừ Nguyễn Trãi.
Nhiều giả thiết được đặt ra nhưng chưa có sự khẳng định chắc chắn. Đây là vụ kỳ án liên quan đến ba nhân vật quan trọng về cả phương diện chính trị lẫn tình ái: một vị minh quân, một công thần tài cao đức trọng và một phụ nữ tài hoa, sắc sảo nên cần phải có sự nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm trả lại sự trong sạch cho những con người. Tuy việc nghiên cứu còn dài nhưng chúng ta hãy tin rằng: Thời gian rất công bằng, nó sẽ trả lại những gì chân thật nhất của lịch sử và giải đáp tất cả những bí ẩn trong vụ kỳ án này.
Trần Đức Hà
