Cấu trúc nhà sàn thường làm 3 hoặc 5 gian.gian ngoài để tiếp khách, ăn cơm, uống rượu cần. Nếu khách ở xa nghỉ lại, thì chủ nhà sắp xếp gối, chăn, nệm, màn ở gian ngoài. Nệm và gối được làm bằng bông lau và chất vải thổ cẩm do bàn tay khéo léo của người phụ nữ Thái dệt nên.Nnhững gia đình có con gái lớn thì đây là dịp để các cô khoe tài thêu thùa, may vá…
Nhà sàn của người Thái làm bằng gỗ các loại như: săng lẻ, lim, chò chỉ… mái lợp có thể bằng gỗ, lá cọ, ngói hoặc tôn…. tùy vào hoàn cảnh kinh tế của từng gia đình mà định liệu cách làm nhà 3 hay 5 gian, lợp tranh hay ngói, gỗ xẻ hay gỗ tròn. Từ xưa, đồng bào Thái chuẩn bị gỗ làm nhà rất kỳ công, có khi hàng chục năm trời. Hàng ngày vào rừng, thấy cây gỗ nào ưng ý là họ đánh dấu vào đó. Mỗi ngày một ít, khi thì cây cột, lúc khúc xà, lúc kèo, lúc văng, đòn tay, tấm ván,… Cứ thế, “ kiến tha lâu đầy tổ”. Khi có gỗ đầy đủ, họ mới bắt tay vào làm nhà. Điều đáng nói, dụng cụ làm nhà sàn của bà con cũng rất đơn giản. Tất cả chỉ có một cây rìu và một con dao. Rìu dùng để đẽo cột tròn, xà dọc, xà ngang… Những nhát rìu sắc lẻm trơn tru, ngọt xớt. Đương nhiên là không thể bằng dụng cụ bào trơn, đóng bén của cánh thợ mộc lành nghề. Kèo, xà được lắp vào cột, cũng chỉ dùng một cái rìu đục lỗ, nếu không khít thì đẽo thêm một cái nêm để chêm vào cho chắc. Đòn tay, chọn cây gỗ nhỏ, bóc vỏ, buộc dây thừng. Nhà dựng lên, được kê bằng những phiến đá lớn. Đá kê nhà thường lấy ở suối hoặc tìm trong núi đá. Nhà được thương bằng phên nứa hoặc tấm ván đẽo mỏng. Đa số sàn nhà của người Thái được làm bằng cây tre, cây mét hoặc cây luồng. Tre, mét ,luồng, được chẻ đôi, đập mắt rồi ép xuống sàn nhà. Nhà nào có điều kiện khá giả thì lát sàn bằng ván gỗ. Cầu thang nhà sàn của đồng bào thường làm 9 bậc. Theo cách tính dân gian gọi đó là: “ sinh-lão-Bệnh-tử”. Bậc thứ 9 trùng với chữ: sinh, thế gia cảnh mới an sinh, thịnh vượng. Cầu thang thường lát bằng ván mỏng và chắc. Sàn nhà phía ngoài cầu thang là nơi để con gái ngồi thêu thùa, hóng mát hoặc trẻ con ngồi đợi mệ về…
Ngày nay đời sống của đồng bào Thái ở Quế Phong, Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Tương Dương, Kỳ Sơn, Con Cuông… được nâng lên rõ rệt, nên ngôi nhà sàn xưa của đồng bào Thái ít nhiều đã được cách tân. Thợ làm nhà phần lớn từ xuôi lên, nhất là các tốp thợ từ Nam Hà vào, có tay nghề cao, đã làm cho các ngôi nhà trở nên hiện đại. Đây đó giữa núi trùng điệp miền tây Nghệ An, đã xuất hiện nhiều ngôi nhà sàn gỗ lim, được đánh vecni, sơn dầu bóng loáng.
Bây giờ rừng đã có chủ, gỗ không còn tự do, đồng bào Thái muốn làm nhà ở phải đi mua gỗ. Do vậy. nhiều gia đình đã xây nhà bằng bê tông, vôi, gạch. Tuy nhiên, với những ngôi nhà sàn truyền thống xưa, vẫn là nét độc đáo của đồng bào người Thái, mà không một công trình nào có thể thay thế được. Chính thế mà những bản làng Thái cổ với những ngôi nhà sàn truyền thống như các Bản: Hoa tiến, Na xén, Minh châu, kẻ Nính … của huyện Quỳ Châu. Bản Noóng Ổn, Châu Thái huyện, Quỳ Hợp: Tri Lễ, căm Muộn, Châu thôn, Nậm Nhoóng huyện Quế Phong: Bản môn sơn huyện con Cuông .. Vẫn là những điểm đến hấp dẫn nhất của du khách thập phương.
Những ngôi nhà sàn kỳ ảo, thấp thoáng bên những dòng suối, ven đồi, ven suối, đang ngày một ấm áp, khang trang, là nét đẹp văn hoá độc đáo, đa diện của một miền đất phong tình miền núi xứ nghệ.
Miền Tây, tháng 4/2009
Cẩm Thach
